Sándor Márai, "Zazdrośni", druga część tak zwanej "Sagi rodu Garrenów". Będę tylko cytował, nie mam dzisiaj czasu na komentowanie, zresztą mógłbym to uczynić dość niezdarnie, jak początkujący sprzedawca, który w źle dobranej marynarce i tanich butach próbuje zareklamować komuś bardzo eksluzywny towar.
"(...) Na czym polegał ich artyzm? Nikt tego nie wiedział, a oni sami też nie wykazywali żadnej ambicji zaprezentowania swoich dzieł. "O, Garrenowie!", mawiano czasami w mieście, gdy rozmowa schodziła na dziwne tematy, na przykład, że jedna z wież kościoła liczy już sobie trzysta lat, ale drugiej zapomniano skończyć; w takich razach rdzenni mieszkańcy miasta wymieniali porozumiewawcze spojrzenia, kręcili głowami, uśmiechali się i składali na Garrenów odpowiedzialność za wszystko, co stało się lub nie stało w mieście, także za niedokończoną przez minione trzysta lat wieżę kościelną - jak gdyby to Garrenowie zaprzestali jej budowy. Zaprzestali? Ależ dlaczego? Mój Boże, to tacy artyści. Nie warto nawet o tym mówić. Powiedzenie, że Garrenowie są artystami, należało do rodzimego języka mieszkańców. O ich artystycznej naturze wspominano z uśmiechem, który miał pewien odcień wyższości, choć również sympatii; w taki sposób wtajemniczeni w sekrety rodziny potrafią się uśmiechać na wspomnienie dziwactw któregoś z jej członków. Wszystko to było ogólnie znane, podobnie jak wysokość gór otaczających miasto, pomalowany na niebiesko i brązowo pomnik patrona prowincji, stojący przed klasztorem dominikanów, czy gesty i powiedzonka co znamienitszych obywateli miasta. I w tej świadomości w każdych czasach - czy plony były słabe, czy najeźdźcy zajęli na pewien okres prowincję - uparcie trwało przekonanie, że Garrenowie są rodem artystów.
Oni sami również o tym wiedzieli; ale nigdy się na to nie powoływali.
(...) Miasto karmiło Garrenów jak marzenie, które oblekło się w ciało. Garrenowie tu się rodzili i ulepieni byli z tej samej gliny, co reszta mieszkańców, rzeźnicy, lekarze i urzędnicy; a jednak mieli w sobie coś innego, coś napełniającego obawą, a zarazem przyciągającego, czego nie można było zrozumieć, ale czemu nie sposób było się oprzeć. Jakby któregoś dnia zamiast topoli w mieście wyrosły cyprysy."
Z ostatniego rozdziału:
"Wiedział, że każda rodzina jest arcydziełem, a wielki ród jest może jedynym naprawdę pod każdym względem ekscytującym i zakrojonym na wielką skalę majstersztykiem. Wiedział też, że wszyscy są po troszę twórcami, a jednocześnie częściami tego majstersztyku, role się zlewają, każdy szczegół jest równie ważny, nawet fakt, że syn Alberta, najmłodszy z Garrenów, wydaje się cokolwiek niezgułą i niepokojąco często lubi wysiadywać pod fortepianem; bo nawet ta postać należała do dzieła, jakim była rodzina, niczym na dawnych obrazach aniołki, którym w przedstawionej scenie nie powierzono żadnego specjalnego zadania, ale zawsze gdzieś siedzą, przycupnięte i zagapione."
"(...) Tamás zapytał:
- Ale co będzie, kiedy ojciec umrze?
- Tak - powtórzył Albert spiesznie. - Co z nami będzie?
- Nie tylko z nami! - wykrzyknął Tamás tonem protestu i gniewnie spojrzał na brata. - Ja się pytam, co będzie ze światem?..."
Dobór fragmentów pachnie monotonią, ale celowo wybrałem akurat te, a książka oczywiście nie w każdym akapicie jest o tym samym. To znaczy: jest, ale w inny sposób. W kolejnym tomie - "Obcy" - opisał miasto, które umiera, opanowane przez przybyszów. Márai utrwala mnie w stanie pewnej melancholii i odrętwienia, mam wrażenie, że w Europie skończył się czas [przesadzam oczywiście], i to już dawno temu. On był kronikarzem ostatnich jego dni, opisał zwięźle epilog, który sumiennie i do końca zagrało mieszczaństwo.
